De Duitse bombardementen van oktober 1914 hadden de Meirbrug, de Schoenmarkt en de Eiermarkt zwaar beschadigd. Op de vrijgekomen plaats wilde de stad Antwerpen, met Frans Van Cauwelaert als burgemeester, “het perspectief van de Meir als belangrijkste handelsas een visueel imposant sluitstuk geven”. Het vooruitzicht in 1930 een wereldtentoonstelling te organiseren was een extra stimulans. Gronden werden aangekocht, straten verbreed, en de in 1921 (door onder meer Gustaaf Sap, Lieven Gevaert en Van Cauwelaert) opgerichte Algemeene Bankvereeniging diende zich in 1928 aan als bouwheer voor — zo wilde de stad — “een monumentaal gebouw in den modernen bouwtrant”, met winkels, woningen, kantoren en een panoramazaal. Toen de architecten Jan Vanhoenacker, Jos Smolderen en stadsbouwmeester Emiel Van Averbeke hun ontwerp voorstelden leidde dat tot hevige discussies. Om die kritiek te ontzenuwen legde het stadsbestuur de plannen voor aan een commissie van wijzen, samengesteld uit de gerenommeerde architecten Berlage, Horta en Van de Velde, die een gunstig advies uitbrachten. Daarna ging alles snel, want drie jaar na dat gunstig advies werd het Torengebouw opgeleverd, in de volksmond de Boerentoren genoemd. [vrij naar Erfgoed Vlaanderen] De eerste wolkenkrabber van Europa.
Het is bijzonder ironisch dat het Torengebouw, dat een kleine eeuw geleden zo brutaal met de bestaande stedelijke context brak, vandaag de maatstaf is voor nieuwe projecten. Havenbaas Fernand Huts heeft de toren gekocht en wil hem verbouwen — zijn architect Daniel Libeskind heeft zijn ambities (of pretenties?) al flink ingebonden — en bouwpromotor en hotelexploitant Eric De Vocht heeft plannen voor de uitgeleefde Grand Bazar met Hilton ernaast. Het botert niet tussen die twee, die zich tegen elkaars projecten verzetten. Om de haverklap publiceert de pers een advies (van een commissie, een stadsbouwmeester, het stadsbestuur, een studiebureau, een architectuurrecensent, een journalist…).
Dé vraag blijkt nu hoeveel bouwlagen De Vocht mag toevoegen op zijn Grand Bazar om de verbouwing van de Boerentoren en het stedelijk landschap niet te verstoren. Hoe bouw je zonder dat het zichtbaar wordt. [Dat het huidige, aartslelijke hoekgebouw op de Groenplaats verdwijnt is alleszins gunstig. Het parkeergebouw dat er veertig jaar geleden nog stond, was mooier.]
Ik stel voor de ontwikkeling van die site over een andere boeg te gooien, en het stedelijk landschap wel degelijk te verstoren. Zoals dat honderd jaar geleden (en meermaals daarvoor) ook is gebeurd. Met een toren. (Geenszins een torentje.) De Vocht heeft een bouwprogramma voor de Groenplaats, voor zijn Hilton: verberg het niet maar laat het zien. Breidt het eventueel nog wat uit.
In plaats van iets te bouwen dat men zo weinig mogelijk ziet, bouw wat men goed ziet en het stadslandschap verrijkt.
In het contrast tussen de twee bestaande torens enerzijds (de kathedraaltoren en op die plek vooral de Boerentoren) en de “lagere” sokkel anderzijds — alhoewel, ook daar zitten flinke hoogteverschillen in — is het begrijpelijk en terecht dat men de sokkel niet wil aandikken. [Een dergelijk “aandikken” is in het verleden aan de Jordaenskaai jammer genoeg wel gebeurd.] Maar een bijkomende toren kan wel welkom zijn. Een toren op de hoek van de Groenplaats en de Schoenmarkt staat diagonaal tegenover de kathedraaltoren, én hij vormt de stap tussen de kathedraaltoren en de Boerentoren. Op de Groenplaats zijn twee torens zichtbaar (kathedraal en Bazar) en op de Schoenmarkt ook twee (Boerentoren en Bazar).
De bijgevoegde schema’s zijn principes, niets meer: ze zijn geen architectuur. Het is best mogelijk dat de hoogte en de breedte naargelang de schets verschilt.
[Ik heb een beetje aan de achtergrondfoto’s “geknoeid” — een opmerkzame kijker zal het zien — om genoeg hemel voor de toren te krijgen. Het prachtige weer van zondag 28 december heeft me geholpen. De toren is misschien niet op alle tekeningen even groot.]
Klik hier of klik op een van de foto’s.
❦
Misschien kan er in de verbouwde Grand Bazar ook een evenementenruimte komen. Handig om de ijspiste te zetten die nu elke winter de Groenplaats verminkt. Er zit een dak op die piste, dus dat je op een plein rondschaatst, met de kathedraal “op de achtergrond”, dat merk je niet eens.
