Jef Van Staeyen

Auteur: Jef Van Staeyen (Pagina 18 van 155)

de taal van Issendorf

Elders op deze website schreef ik mijn bewondering voor Hermans’ Nooit meer slapen.

Aansluitend waag ik me aan een korte, zeer onvolledige analyse van de taal van dat boek.
Dat is: de taal van Issendorf.
Ik sta stil bij (1) het geslacht van de naamwoorden, (2) de werkwoordvolgorde in werkwoordgroepen, en (3) enkele kleine bijzonderheden.
Voorbeelden:

  • Een stad van hout. Geen echte stad. Het lijkt of hij nagemaakt is.
  • Als de zon nu maar schijnen blijft…
  • Ik zal haar laten kijken waartoe ik het breng met al mijn knapheid.

Dossin

Na een ochtendlijke TreinTramBus-actie in het station Mechelen-Nekkerspoel op 12 december, bezocht ik voor een derde of vierde keer de Kazerne Dossin.
[Pas nadien ontdekte ik de tragische ironie van treinen en stations: wat gemaakt is om mensen te brengen waar ze in vrijheid willen zijn, werd misbruikt om ze af te voeren en nooit meer terug te zien.]

Ik bezocht de permanente en de twee tijdelijke tentoonstellingen. Over de striptentoonstelling Het Onvoorstelbare Verbeeld kan ik jammer genoeg kort zijn — de scenografie was niet bestemd om bekeken te worden —, maar de andere tentoonstellingen zijn bijzonder goed gemaakt. Zo toont het verhaal van Jos Hakker — de in Amsterdam geboren Joodse banketbakker en verzetsstrijder uit de Provinciestraat, die in 1934 de Antwerpse Handjes heeft bedacht — hoe diep de Jodenvervolging niet alleen in de menselijke levens, maar ook in het maatschappelijk weefsel gesneden heeft.

In de permanente tentoonstelling was ik vooral onder de indruk van de derde verdieping, waar de meer dan twintig konvooien aan bod komen die vanuit Mechelen naar de vernietigingskampen vertrokken zijn. De aantallen, de datums, de foto’s… en dan de grote fotowand ernaast.

Ik erken dat ik daarbij tot een ongemakkelijke vaststelling kwam: hoe gewoner, hoe alledaagser, hoe herkenbaarder de mensen op de foto’s staan, hoe aangrijpender die foto’s zijn. De foto’s van de mensen met hun familie of vrienden, in een park of tuin, aan tafel of op het strand, zijn beklijvender dan de foto’s wat verder, waar de wreedheden worden getoond. De beelden van gewone mensen in herkenbare situaties, maar van wie we weten dat ze werden afgevoerd en voor de meesten vermoord, spreken meer aan, bevragen meer dan de foto’s van mensen in kampen, of naakt waar ze worden afgemaakt. Mensen worden in opeenvolgende stappen gedesindividualiseerd, vervolgens gedeshumaniseerd en tenslotte vermoord. Kras gezegd, het moet makkelijker zijn veel mensen te doden dan één, vooral als die mensen in voorgaande fasen ontmenselijkt zijn. Doden, massaal doden is de laatste stap in een proces dat met kleine stappen veel eerder begon.

Dat was de vaststelling die ik in de tentoonstelling maakte, en ze rijmt met het boek dat ik toen toevallig las. Dat was Jan de Hartogs “Het ziekenhuis” (oorspronkelijke titel “The Hospital”, 1964). De Hartog beschrijft de onmenselijke toestanden in het openbaar ziekenhuis van Houston, Texas, waar hij als vrijwilliger werkt, en vergelijkt zijn eigen reacties, en die van anderen, met wat hij zag toen nazi-slachtoffers op het einde van de oorlog opnieuw naar huis konden komen.

Ik citeer:

De stank van armoede kun je niet omschrijven, hoewel hij overal in de wereld dezelfde is. Ik had hem geroken in India, in Parijs, in gevangenkampen tijdens de oorlog, maar het meest onvergetelijk toen de eerste slachtoffers van de nazi-concentratiekampen na hun bevrijding in het vaderland terugkeerden. Het riep beelden in mij wakker van horden mensen, teruggebracht tot een staat van dierlijkheid, door ambtenaren gevoederd met hutspot geschept uit tonnen op een winderig stationsperron. Goederenwagens vol menselijk vee had ik hun last zien uitbraken op dat perron. Ik had gezien hoe menslievende helpers waren begonnen met hen te behandelen als ongelukkige medemensen, maar voordat de dag voorbij was, schreeuwden zij tegen hen en dreven die wemelende, afgestompte massa op als cowboys een kudde vee. Ik veronderstel, dat dit kwam, omdat zij er zich niet meer mee konden vereenzelvigen. Het was onmogelijk voor normale, beschaafde mannen om zich te vereenzelvigen met die stinkende, vervuilde, uitgehongerde, van luizen krioelende menselijke wrakken. Niemand kon zich een realistische voorstelling maken van de omstandigheden, waarin deze mensen gedwongen waren geweest te leven, met als resultaat hun degeneratie tot een kudde vee, doelloos ronddolende op de grens van een massale paniek. Ik was hun stank vergeten; ik herinnerde mij die weer, na al die jaren, toen ik het Jefferson-Davis Gasthuis in Houston, Texas, binnentrad.

Deze ervaring onderstreept het belang van de blijvende zoektocht naar foto’s, en van de actie “elke naam telt” van Kazerne Dossin. Elke mens als mens erkennen, elke naam uitspreken is wel het minste dat we kunnen doen.

Eén ding wringt toch wel.
De tentoonstelling van Kazerne Dossin handelt ook over andere schendingen van de mensenrechten, in het verleden en het heden. Zuid-Afrika, de Verenigde Staten en, heel terloops, Belgisch Congo. Het wordt tijd dat ze ook aandacht besteedt aan wat in Palestina gebeurt.

aandacht voor rassendiscriminatie in Zuid-Afrika en de Verenigde Staten, Kazerne Dossin

 

Deze tekst is gebaseerd op een brief die ik op 26 december 2024 aan Kazerne Dossin zond. De foto’s nam ik op 27 januari 2025.

briefwisseling met De Volkskrant

Geen krant is meer De Volkskrant dan De Volkskrant. Ze is een unieke, echt-Nederlandse combinatie van calvinistische radicaliteit en katholieke schuld en schaamte. Niet toevallig is de van oorsprong Brabantse, katholieke krant van Den Bosch via Utrecht naar Amsterdam verhuisd.

De Volkskrant heeft een brievenrubriek, die nog meer De Volkskrant dan De Volkskrant is, als je begrijpt wat ik bedoel, en die niet achter een betaalmuur zit. Je kan hem veelal makkelijk lezen — behalve de oudere edities, en de artikels waarnaar verwezen wordt — en je kan ervoor schrijven. Wat ik recent deed.
[De naam van een collega-lezer-schrijver-van-brieven heb ik hier tot J.B. afgekort.]

Op 3 januari 2025 zond J.B. uit Zeist een brief.
Hij bekloeg zich over de moeilijke relatie tot zijn buren, die van barbecuën houden, en niet van de verse groenten die hij zelf verkiest, en met wie geen gesprek — geen overeenstemming — over maatschappelijke thema’s mogelijk is.
En: samen klaverjassen is beperkt.

Op 6 januari zond ik volgende reactie:
Ben ik blij dat ik mensen als J.B. uit Zeist niet als buren heb (De Volkskrant, 3 januari 2025),
— Mooi weer vandaag, vind je niet? Ik hou wel van wat sneeuw, met de zon erop.
— Ja, maar de vluchtelingen.
— Die film van Harry Potter gisteravond ook gezien?
— Nee, want de transgenders.
— Heb je gezien dat de gemeente onlangs vier nieuwe bomen heeft geplant op het plein?
— Ja, maar die barbecue staat er nog steeds.
Misschien moeten mensen, naar Amerikaans voorbeeld, met gelijkgezinden in gelijkgezindenwijken gaan wonen, waar iedereen hetzelfde vindt. Bill Bishop in “The Big Sort. Why the clustering of like-minded America is tearing us apart”, 2009, legt uit hoe dat werkt. Noem het “de grote schifting” :-)
Ik heb buren, en buren gehad, met radicaal andere meningen dan ik. Toch drinken we samen koffie, of wat bier. Ze hebben wel gemerkt dat ze sommige grappen beter voor elders kunnen houden.

Dezelfde dag nog publiceerde De Volkskrant mijn brief als volgt:
Gelijkgezinden
Ben ik blij dat ik mensen als J.B. die klaagt over zijn barbecuende buren, niet als buurman heb. Misschien moeten mensen, naar Amerikaans voorbeeld, met gelijkgezinden in gelijkgezindenwijken gaan wonen, waar iedereen hetzelfde vindt. Bill Bishop legt in The Big Sort. Why the clustering of like-minded America is tearing us apart uit hoe dat werkt. Noem het ‘de grote schifting’. Ik heb buren met radicaal andere meningen dan ik. Toch drinken we samen koffie, of wat bier. Ze hebben wel gemerkt dat ze sommige grappen beter voor elders kunnen houden.

En ze meldde me:
Hartelijk dank voor uw bijdrage, die wij met belangstelling hebben gelezen. We zijn verheugd u mede te delen dat uw brief is geplaatst in de rubriek Geachte Redactie van de Volkskrant.

Ik reageerde:
geachte redactie,
Dank voor uw bericht.
Maar toch.
Contractueel heeft u gelijk: wie een lezersbrief schrijft aan de krant, aanvaardt meteen dat de redactie hem inkort en daarvoor aanpast.
Inhoudelijk veel minder.
Ik heb mijn brief kort gehouden, met enkel het nodige erin.
Maar door het schrappen van de zes korte lijnen, in feite drie zeer korte gesprekken, “prikkelend geschreven”, die over meningen gaan, gaat mijn brief wel de mist in.
Het verband tussen het begin en het einde verdwijnt.
Ik troost me met de gedachte dat niemand van de lezers me kent.
Maar vraag me ondertussen wel af of J.B. uit Zeist, op wiens brief ik reageerde, wel heeft bedoeld en geschreven wat in uw krant heeft gestaan.

« Oudere berichten Nieuwere berichten »

© 2026 moskenes.be

Thema gemaakt door Anders Noren — Boven ↑