De annulering, door het Festival van Vlaanderen Gent, van een concert van het Münchner Philharmoniker onder leiding van zijn nieuwe dirigent Lahav Shani, tevens dirigent van het Israel Philharmonic Orchestra — “wij zien ons ook als vertegenwoordigers van Israël” schreef hij — heeft in Duitsland hevige reacties losgemaakt, gaande van onbegrip tot beschuldigingen van antisemitisme en de eis tot ontslag van minister van cultuur Caroline Gennez (die de annulering steunde, of er zelfs toe had aangespoord). Die reacties mogen niet verrassen.
Eeuwenlang heeft het antisemitisme in diverse landen en streken van Europa met uiteenlopende hevigheid gedijt en gewoed, van sociale uitsluiting over diefstal en uitdrijving tot moord. Denk aan Spanje, Frankrijk, Polen, Rusland, etc. Maar het is in en door Duitsland dat het antisemitisme ideologisch werd onderbouwd, geïnstitutionaliseerd en geïndustrialiseerd. Het werd ook door Duitse politici, intellectuelen en soldaten in andere landen aangewakkerd (denk aan Frankrijk) of eraan opgedrongen (Italië). Wat de historicus Raul Hilberg heel juist De vernietiging van de Europese Joden (1961) heeft genoemd. [En, het moet gezegd, onder minder agressieve vorm bestaat het nog steeds.]
De Duitsers van vandaag zijn noch schuldig aan noch verantwoordelijk voor de misdaden die meer dan tachtig jaar geleden zijn gepleegd. Je kan ook stellen dat ze geen profijt halen aan al wat er toen is gestolen of ontvreemd, of aan de discriminerende maatregelen die zijn doorgevoerd. [Hetzelfde kan niet gezegd worden van de koloniale mogendheden die tot vandaag profiteren van de rijkdom die vroeger is vergaard.] Maar ze — die Duitsers — kunnen ook niet wegkijken. Je kan niet trots zijn op Goethe, Schiller, Bach en Beethoven zonder je meteen ook te schamen voor Hitler of Himmler. Gevoelstermen zijn het, trots en schaamte, en die wegen heel zwaar. [Gelijkaardige stellingen gelden mutatis mutandis voor andere landen wanneer aan historische feiten en figuren herinnerd wordt.]
Eén van de Duitse antwoorden (misschien wel het belangrijkste) op die lastige geschiedenis — eine Vergangenheit die nicht vergeht— is de onvoorwaardelijke steun aan Israël, ongeacht wat dat land daarmee doet, ongeacht of het land op zijn beurt zware misdaden pleegt. Het is een houding die door kunstenaars, intellectuelen en politici wordt gedeeld. De Duitse reacties op een boek als A Minor Detail en de schrapping van de uitreiking van een literatuurprijs aan auteur Adania Shibli op de Frankfurter Buchmesse van 2023 getuigen ervan. Een voorbeeld uit vele.
Via de samenwerking tussen de Münchner Philharmoniker en dirigent Lahav Shani (en een concert met muziek van Wagner, Schubert en Beethoven, zoals in Gent was gepland) viert men vandaag de verzoening, tachtig jaar na de holocaust, en is men blind, nee doof voor wat in Palestina gebeurt. Duitsland, en opnieuw vooral de Duitse leidende kringen, slagen erin in een tijdspanne van minder dan een eeuw opnieuw voor volkerenmoord verantwoordelijk of (ditmaal) mede-verantwoordelijk te zijn. Ze hebben niks geleerd. Dat is waar de Duitse intellectuele luiheid toe leidt: het niet willen nadenken over de resultaten van de onvoorwaardelijke steun aan Israël. Dan blijkt verzoening een mantel voor onrecht te zijn. De tournee van het Münchner Philharmoniker is (was) de glanzende kroon erop. “Tachtig jaar [na 1945] wordt uitgerekend het ondenkbare waar. Vrede en verzoening zijn mogelijk. Zelfs vriendschap is mogelijk.” schreef Lahav Shani in de Süddeutsche Zeitung, augustus 2024. [Overgenomen door De Standaard, 12 september 2025. Ook de zin hierboven “wij zien ons als vertegenwoordigers” komt uit die lezenswaardige brief.]
Wanneer een buitenlands muziekfestival — van klassieke muziek ! — dan een concert annuleert (een beslissing die het Duitse zelfbeeld meer raakt dan de Israëlische premier), schiet je heel plots wakker uit je droom. Wat je dacht verzoening te zijn, ligt onder ander, feller en vooral actueler licht. Hevige reacties horen bij dat plotse ontwaken. Ik wil hopen dat het uiteindelijk ook tot bezinning leidt.
